|
Selefi-i Salih yeni ehl-i sünne vel- cemaatın iman esasları ile bağlı inancları, Peyğember (s.a.v)-in Cebrail hedisinde xeber verdiyi şekilde 6 esasa iman etmek, onları tesdiq etmek olar. Peyğember (s.a.v) bu barede özüne sual vermek üçün gelen Cebrail (e.s)-ın imanın mahiyyeti ile bağlı sualına bele cavab vermişdir:
‘'(İman) Alllaha, meleklere, kitablarına, reesullarına, axiret gününe inanmağ ve xeyir ile şerre ve qedere iman etmekdir'' (buxari ve Müslim, Kitabul-İman).
O halda iman bu altı temel üzerinde yükselir. Bir insanda bu temelden biri yıxılacağ olarsa, elbetteki o insan mömin olmaz. Çünki o kimse imanın esaslarından birini itirmiş oldur. Nece ki, bir tikili ancaq temel esasları üzerinde ucaldıla bilirse, iman da ancaq temel esasları üzerinde yükseler.
Bunlar imanın esaslarıdır. Kitab ve sünnetin delalet etdiyi doğru şekildi bütün bunlar gerçekleşmedikce iman da tamam olmaz. Bunlardan birini inkar eden bir adam mömin olmaz.
Allaha iman, Allahın varlığuna, Onun kamal sifetlerine sahib olub, tek başına ibadete layiq olduğuna inanmaq, izleri insanın yaşayışında Allahın emrlerine bağlanıb, yasağ etdiyi her bir şeye tam şekilde inanmaq. Bu İslam eqidesinin temelidir, özülüdür, esasıdır. Eqidenin başqa bütün esasları buna bağlanır ve buna tabedir.
Allahın vehdaniyyetine, uluhiyyetine, isim ve sifetlerine iman etmek de: Allaha iman etmekdir. Tövhidi üç növ qebul edib bunlara inanmaq ve bunları yerine yetirmek lazımdır. Tövhidin 3 növü ise: 1-Rububiyyetin tövhidi, 2-Uluhiyyetin tövhidi, 3-İsim ve sifetlerin tövhididir.
Her şeyin tek Rebbin ve Mütleq Malikin Allah olduğuna, şerikinin tapılmadığına, tek yaradıcının O olduğuna, bütün kainatı idare eden, qulları yaradıb onları ruzulandıran, heyat veren ve canlarını alanın O olduğuna inanmağ qeza ve canlarını alanın O olduğuna inanmağ, qeza ve qederine, zatına, vehdaniyyetine yeni bir ve tek olduğuna inanmaqdır.
Uca Allah rububiyyetine iman etmeye vacibliyine dair şer'i deliller çoxdur, Uca Allah bu ayede buyurduğu kimi: ‘'Alemlerin Rebbi olan Allaha hemd olsun'' (Fatiha-1); ‘'Diqqet edin yaratmaq da, emr etmek de yalnız onundur!'' (El-Eraf, 54); ‘'Yerde ne varsa hamısını sizin üçün yaradan Odur'' (El-Beqere, 29); ‘'Çünki şübhesiz ki, Allahdır hem ruzunu veren, hem çoxlu qüdret ve qüvvet sahibi olan'' (ez-Zariyat, 58).
Tövhidin bu növünde Qureyş kafirleri ile növbe-növ din ve imana mensub olan kimselerin böyük çoxluğu müxalif çıxmazlar. Hamısı kainatın yaradıcısının tek başına Allah olduğuna iman ederler. Lakin Uca Allah bele buyurur: ‘'And olsun, onlara: Göyleri ve yeri kim yarattı deye soryşsan, onlar elbette Allah, deyecekler.'' (Loğman-29).
Bir başqa yerde de Uca Allah bele deyir: ‘'De ki: yer ve aradakılar kimindir? Eger bilirsinizse (deyin). Onlar: Allahdır, deyecekler. Sen de ki: O zaman siz yaxşı düşünüb ibret almırsınız? De ki: Yeddi göyün ve böyük erşin Rebbi kimdir? Allahdır, deyecekler. De ki: O zaman qorxmursunuz? De ki: Her şeyin hakimiyyeti elinde olan, himaye eden feqet özüne qarşı heç kimin himayesini tanımayan kimdir? Eger bilirsini (deyin). Onlar Allahdır deyecekler. De ki: Ele ise nece olur da aldanırsınız? Xeyr biz, onlara haqqı getirdik; onlar ise elbetki yalançıdırla'' (El-Muminun, 84-90).
Bunun bele olmasının sebebi, qulların qelblerinin fitretine Allahın yegane Rebb oluşunu qebul edecek suretde yaratmış olmasıdır. Bunun üçün tövhidin növlerinin ikincisi de qebul etmedikce rububiyyetin tövhidine inanan bir kimse muvahid olmaz.
Qulların öz emelleriyle, Uca Allaha bir ve tek olaraq tanıdıqlarını ortaya çıxartmalıdırlar. Buna ibadet tövhidi adı da vermek olar. Bu mena etibarıyla bu xüsusiyyetlere inanmağı emr eder.
Haqq ilah özünden başqa heç bir ilah olmayan O Allahdır. Ondan başqa bütün mebudlar batildir. Yalnız Uca Allaha ibadet edilmeldir. Ona boyun eyilmeli, mütleq olaraq yalnız Ona itaet edilmelidir. Namaz, oruc, hecc, dua, yardım dilemek, eti yeyilen heyvanlar kesmek, tevekkül, qorxu ve ümid, sevgi ve buna oxşayan zahir ve batin ibadet növlerinde heç bir şeyi Ondan başqası üçün edilmemelidir. Allaha sevgi, qorxu ve ümid hamısı ile birlikde Allaha ibadet edilmelidir. Bunlardan bir qismi ile ibadet edib bir qismi ile etmemek en azı azğınlıqdır.
Uca Allah bele buyurur: ‘'Yalnız sene ibadet eder ve yalnız senden kömek isteyirik'' (Fatiha,5). ‘'Kim buna dair heç bir delili olmadığı halda, Allah ile birlikde başqa bir ilaha ibadet ederse, onun hesabı ancaq Rebbinin yanındadır. Şübhesiz kafirler nicat tapmazlar'' (El-Muminun-117).
Uluhiyyetin tövhidi bütün Resulların özüne çağırdığı bir xüsusiyyetdir. Önceki ümmetleri helak yoluna aparan Uluhiyyetin tövhidinin inkarıdır.
Dinin evveli, sonu, batin ve zahiri uluhiyyetin tövhidinden ibaretdir. Resulların ilk ve son çağırışları bunadır. Bunun üçün resullar gönderilmiş, kitablar endirilmiş, cihad meqsedi ile qılınclar qaldırılmış, möminlerle kafirler, cennet ehli ile cehennem ehli bir-birinden ayrılmışdılar.
Beli ‘'Allahdan başqa ilah yoxdur'' cümlesinin hikmeti budur.
Uca Allah bele buyurur: ‘'Senden evvel gönderdiyimizi peyğemberlere mütleq bunu vehy edirik: Menden başqa ilah yoxdur, o zaman yalnız mene ibadet edin'' (El-Enbiya-25).
Rububiyyet tövhidi, uluhiyyet tövhidinin tamamıdır. Çünki yaradıcı, ruzi veren, malik, heyat veren, öldüren, bütün kamal sifetlerine sahib, her növ eskiklikden uzaq, her şey elinde olan bir Rebbin, eyni zamanda şeriki olmayan ve ibadetin yalnız özüne yöneltdiyi mütleq bir ilah olması da lazımdır.
Uca Allah: ‘'Men cinleri de, insanları da ancaq mene ibadet etsinler deye yaratdım.'' (Ez-Zariyat-56) deye buyurmaqdadır.
Çünki müşrikler bir ve tek Allaha ibadet etmirdiler. Onlar birden çox ilaha ibadet edirdiler ve bunların özlerini Uca Allaha yaxınlaşdırdıqlarını ireli sürürdüler. Bununla birlikde bu uydurma ilahların fayda ve zerer vermediklerini de qebu edirdiler. Bunun üçün Uca Allah ‘'Rububiyyet tövhidini'' qebul etmemelerine göre onları mömin adlandırmamış, eksine ibadetde başqalarını Özüne şerik qoşduqlarına göre onları kafir adlandırdı.
Bu nöqtede Selefin yeni Ehli Sünnet vel Camaatın inamı uluhiyyet xüsusiyyetinde başqalarından ayrlır. Bezilerinin ireli sürdüyü kimi Tövhidin menası onlara göre yalnızca Allahdan başqa yaradıcı ilah olmamasından ibaretdir. Eksine uluhiyyetin Tövhid edilmesi ancaq bu iki esasın varlığı ile birlikde doğru ola biler.
1. Bütün ibadet növleri yalnız Allaha edilmesi heç bir varlığa yaradanın ona mexsus olanlardan heç birisinin verilmemesi. Buna göre Allahdan başqasına ibadet edilmez. Allahdan başqası üçün namaz qılınmaz, Allahadan başqasına secde edilmez, Allahdan başqasına tevekkül edilmez. Şübhesiz uluhiyyetin Tövhid edilmesi, ibadetin yalnız Uca Allaha edilmesini mecbur edir. İbadet ise ya qelb ile dilin bir sözü yaxu da qelb ile orqanların emelidir.
Uca Allah bele buyurur: ‘'De ki: Şübhesiz namazım ibadetim, heyatım ve ölümüm alemlerin Rebbi olan Allah üçündür. Onun heç bir şeriki yoxdur. Men bununla emr olundum ve müselmanların birincisiyem'' (El-Enam-162:163)
2. İbadet Uca Allahın ve Rasullarının emr etdiyine uyğun olamlıdır.
Buna göre ibadet boyun eymek ve itaetin yalnızca Ona edilmesi süreti ile Allahın tövhid edilmesi ‘'Allahdan başqa heç bir ilah yoxdur'' deye ifalendirilen şehadetin doğruldulması demekdir.
Rasulullah (s.a.v)-e tabe olub emr ve yasaqlarına boyun eymekde ‘'Muhemmed (s.a.v) Allahın Rasuludur'' şehadetinin doğruldulmasıdır. O halda Ehli Sünnet val Camaatın mövqeyi budur. Onlar Uca Allaha ibadet eder ve Ona heç bir şeyi şerik qoşmazlar. Allahdan başqasına dua etmezler, ancaq Allahdan yardım isteyirler. Yalnız Uca Allaha tevekkül ederler, ondan başqasından qorxmazlar. Uca Allaha itaet, ibadet ederek ve saleh emellerle yaxınlaşmağa çalışarlar. Uca Allah:
‘'Allaha ibadet edin ve ona heç bir şeyi şerik qoşmayın.'' (En-Nisa-36) deye buyurur.
Bu en gözel isimlerin ve en uca sifetlerin Allaha aid olduğuna inanmaq demekdir. O, bütün kamal sifetlerine sahib ve bütün eksik sifetlerden uzaqdır. O, bu özünemexsusluğu ile bütün ayrı ve benzersizdir.
Ehli Sünnet vel Camaat Reblerini Quran ve Sunnetde gelmiş sifetler ile bilib, tanıyarlar. Onu, onun öz zatını ve Resulunun Onu vesflendirdiyi sifetlerle vezflendirirler. Onun ism ve ayetlerinde azmazlar. Uca Allahın Özü haqqında ne olduğunu ortaya qoyduğu ne varsa her hansı bir temsil keyfiyyetlendirme, tetil ve tehrife yol vermeden qebul edirler. Bütün bunlara boyun eydikleri qaydada uca Allahın: ‘'Onun benzeri heç bir şey yoxdur ve O her şeyi eşidendir, görendir'' (Şura-11) buyurduğu ile: ‘'En gözel isimler Allahındır. O halda Ona bunlarla dua edin, Onlar etdiklerinin cezasını görecekler'' (El-Eraf-108) buyurduqlarıdır. Ehli sünnet val camaat Uca Allahın sifetlerinin keyfiyyetine dair neceliyini düşünmezler, çünki O, keyfiyyete dair bize xeber verilmemişdir. Nece ki, Uca Allah bele buyurur: ‘'De ki! Sizmi daha yaxşı bilirsiniz, yoxsa Allah?'' (El-Beqere 140) yene Uca Allah bele buyurur: ‘'Artıq Allah haqqında örnekler axtarmağa çalışmayın. Çünki Allah bilir, siz bilmirsiz'' (En-Nehl-74).
Uca Allahdan sonra da Allahı Onun Rasullarından daha yaxşı heç kim bilmez. O, Rasulu haqqında da bele buyurur: ‘'O, öz havasından bir söz demez, onun danışığı yalnız vehydir, başqa şey deyil'' (En-Necm 3:4)
Ehli sünnet val camaat Uca Allahın özünden evvel heç bir şeyin olmadığı ilk, özünden sonra heç bir şeyin olmadığı axır, özünden üstün zahir olmadığına inanırlar. Uca Allah bele buyurur: ‘'O, hem ilkdir, hem axırdır, hem zahiridir, hem batindir, O, her şeyi en yaxşı bilendir'' (El-Hedid 3).
Yene buna inanırlar ki, şeni Uca Allahın zat başqa varlıqlara benzemir. Sifetleri de eyni şekilde başqa sifetlere benzemez. Çünki Uca Allaha benzer, oxşar, Ona tay, Ona beraber ola bilecek heç bir varlıq yoxdur. O yaratdığı varlıqlarla beraber tutulmaz. Bu baxımdan Uca Allahın Öz zatı haqqında dediklerini onlarda şertsiz olaraq tesdiq ve qebul ederler, Uca Allahın Öz zatı haqqında bildiklerini qebul edende Onu başqasına benzetmeye cesaret etmezler.
Uca Allahın her şeyin ehate edicisi, her şeyin yaradıcısı, heyat olan her bir varlığın ruzi vericisi olduğuna inanırlar. Neceki Uca Allah bele buyurmuşdur: ‘'Yarada bilmezmi ki, O letifidr, her şeyden xeberdardır''. (Mülk-14). ‘'Şübhesiz ruzi veren güc ve qüvvet sahibi olan Allahdır''. (Ez-Zariyat-58)
Uca Allahın 7 sema qatı üzerinde ve yaratdıqlarından ayrı olaraq erşin üzerinde istiva etdiyine elmi ile her şeyi ehate etdiyine kitabi kerimde 7 ayrı ayelerde Öz zatı ile elaqedar olaraq xeber verdiyi şekilde ve keyfiyyet nisbeti olmadan inanırlar.
Uca Allah bele buyurmuşdur: ‘'Rehman erşe istiva etdi''. (Taha-5), “Sonra erşe istiva etdi''. (Hedid-4)
Yene Uca Allah bele buyurmuşdur: ‘'Göydekinin sizi yere keçirmemesinden eminoldunuz? O zaman Onun dayanmadan çalxalanmada olduğunu göreceksiniz. Yaxud göydekinin üzerinize daş yağdıran bir külek göndermemesinde eminmi oldunuz? Hem menim qorxutmamım nece olamsını bileceksiniz (Mülk-16:17)
Yene Uca Allah bele buyurmuşdur: ‘'Gözel söz ona çatar, saleh emel ona yükseler''. (Fatir-10); ‘'Üzerlerindeki Reblerinden qorxarlar''. (En-Nehl-50)
Peyğember (s.a.v) –de bele buyurmuşdur: ‘'Men semadakının emini olduğum halda siz mene nece olar da güvenmezsiniz''. (Buxari ve Müslim)
Ehli sünnet vel camaat kürsü ile erşin haqq olduğuna da inanırlar, Uca Allah bele buyurmuşdular: ‘'Onun kürsüsü göyleri ve yeri ehate edtmişdir. Onları qorumaq ona ağır gelmez. O çox ucadır, çox böyükdür''. (El-Beqere-255).
Erşin böyüklüyünü Uca Allahdan başqa heç kim bilmez. Kürsinin erşe nisbeti ise böyük bir düzlikde buraxılmış bir daire kimidir. Göyleri ve yeri ehate etmişdir. Allahır erşe de kürsiye de ehtiyacı yoxdur. Ona ehtiyacı olduğundan erşe istiva etmemişdir, eksine bu özünün bildirdiyi sonsuz bir hikmetin bir gereyidir. O, erşe de, erşin xaricindeki diger varlıqlara da möhtac olmaqdan uzaqdır. Şeni Uca Allah budan çox daha böyükdür. Eksine erş de, kürsi de onun qüdrt ve hegomonluğu ile daşınan iki varlıqdır. Uca Allahın Ademi iki eli ile yaratdığına onun her iki eli de sağdır ve onun iki elinin öz zatına bildirdiyi kimi istediyi şekilde ehsan ederek açıq olduğuna inanarlar. Uca Allah bele buyurmuşdur: ‘'Yehudiler Allahın eli bağlıdır dediler dediklerinden ötrü öz elleri bağlandı ve onlara lenet edildi. Xeyir Allahın iki elei de açıqdır o nece isteyerse ele ehsan eder''. (El-Maide-64).
‘'Öz ellerimle yaratdığıma secde etmekden seni ne ayırdı?'' (Sad-75).
Ehli sünnet vel camaat Uca Allahın eşitme, görme, üz, elim, qüdret, qüvvet, izzet, kelam, heyat, qedem (ayaq, el, buna benzer sifetlerini öz kitabında, öz zatını vesf etdiyi, yaxu Peyğember (s.a.v) vesfi ile bildirdiyi sifetleri qebul edirler. Bunların keyfiyyetini ancaq Allah bilir, biz bilmirik. Çünki O, bize bunların keyfiyyetine dair xeber vermemişdir. Uca Allah bele buyurur: ‘'Mütleq men sizinle birlikdeyem. Eşidirem ve görürem''. (Taha -46).
‘'O alidir, hakimdir''. (et-Tehrim-2); ‘'Allah, Musa ile de danışdı''. (En-Nisa-164).
‘'Celal ve ikram sahibi Rebbinin üzü ise qalıcıdır''. (Er-Rehman 27) ; ‘'Allah, onlardan razı olmuşdur. Onlar da Ondan razı olmuşlar'' (El-Maide-55).
‘'Allah... Ondan başqa heçbir ilah yoxdur. Diridir ve qeyyumdur'' (Ali-İmran-2).
‘'Allahın özlerine qezeb etdiyi bir topluluğ..'' (El-Mumtehine-13) ve burada başqa diger sifet ayeleri.
Ehli sünnet vel camaat möminlerin axiretde gözleri ile Reblerini göreceklerine, Onu ziyaret edib, özünün onlara, onların da özüyle danışacaqlarına da iman edrler. Uca Allah bele buyurur:
‘'O gün bezi üzler gülecek, öz Rebbine baxacaqlar''. (El-Qiyamet-22,23).
Onlar on dörd günlük ayı görüb, onu heç bir maneçilik olmadığı kimi Rebblerini görecekler. Nece ki Peyğember (s.a.v) bele buyurmuşdur: ‘'Şübhesiz sizler görmekte sıxıntı çekmediyiniz on dörd günlük ayı gördüyünüz kimi Rebbinizi göreceksiniz...'' (Buxari ve Müslim).
Uca Allah geceni son üçde birinde Celal ve Ezemetine yaraşan bir şekilde doğru bir nüzul ile dünya semasına enmesine inanırlar. Nece ki Peyğember (s.a.v) bele buyurmuşdur: ‘'Rebbimiz gecenin son üçde biri qaldığı zamanda her gece dünya semasına ener ve Kim Mene dua eder, duasını qebul edim, kim Menden isteyer ona istediyini vererem, kim Menden meğfiret isteyer, ona meğfiret edim deyer''.
Uca Allahın qiyamet gününde qulların arasında höküm vermek üçün Celalına yaraşan bir şekilde esl menasıyla, geleceyine de inanırlar. Uca Allah bele byurur:
‘'Xeyir yer dağılıb zerreler kimi parça-parça edildiyinde, Rebbin gelib melekler sef-sef düzüldüyünde (el-Fecr-21); ‘'Onlar bulutdan kölgeler içinde Allahın ve meleklerin özlerine gelmesinden ve işin bitirilmesinden başqasınımı gözleyirler? ‘'(El-Beqere- 210)
Bütün bu xüsusiyyetler haqqında ehli sünnet vel camaatın Uca Allahın ve Resulunun xeber verdiyi şeylere tam bir teslimiyyetle inanmaqdır. Eyn ile İmam Zuhrinin (r.a) dediyi kimi: ‘'Risalet göndermek Allahdan tebliğ etmek Rasulun vezifesi, bize düşen de teslimiyyet göstermekdir'' (İmam Beğaır, Şerhis-Sünnede revayet etmişdir).
İmam Şafii –Uca Allahın rehmeti üzerine olsun oda bele demişdir: ‘'Men Allaha ve Allahın muradı üzere Allahdan gelenlere, Rasulullaha ve Rasulullauhın muradı üzre Rsulullahdan gelenlere iman etdim''.
Velid b. Müslim dedi ki: ‘'el-Evzaiye, Sufyan bin ve Malik b. enese sifet ve ruyet ile bağlı bu hedisler haqqında soruşdum, hamısı bele dediler: ‘'Bunlar geldikleri kimi alın, onlarla bağlı bir keyfiyyet düşünmeyin'' (İmam Begair, Şerhis-Sünnetde revayet etmişdir).
Hicret yurdunun İmamı Malik b. Enes (r.a) dedi ki: ‘'Bidetlerden özüvüzü qoruyun'', Ona bidetler nedir? Deye soruşulanda bu cavabı vermişdir:
‘'Bidet Ehli Allahın isimleri, keyfiyyetleri, kelamı, emeli ve qüdreti haqqında danışan, eshabın ve gözel bir şekilde onalara tabe olanların tutduğu xususiyyetler haqqında susmayan kimslerdir''. (Şerhis- Sünne).
Bir adam özüne Uca Allahın: ‘'Rehman erşin üzerine istiva etmişdir'' buyuruğu haqqında: Nece istiva etdi, deye sualına bu cavabı vermişdir: ‘'İstiva bilinmeyen bir şey deyildir: Feqet keyfiyyeti ağıl ile bilinmez. Ona iman etmek vacibdir, onun haqqında soruşmaq bidetdir. Men senin azğın biri olduğunu görürem'' dedikden sonra meclisden çıxartılmasını emr etmişdir. (Şerhis-Sünne)
İmam Ebu Henife (r.a) da bele demişdir: ‘'Uca Allahın zatı haqqında heç bir kimsenin bir şey söylememesi lazımdır. Eksine Allah Özü zatını ne ile vesiflendirmişse, onu elece vesflendirilmelidir. Bu xüsusda öz görüşüne dayanaraq heç bir şey söylemez. Alemlerin Rebbi olan Allahın senin ne Ucadır” (Şerhi Eqideti-t-Tahaviyye).
Ona Uca Allahın enmesi haqqında sual soruşulunca da: ‘'O keyfiyyetsiz olaraq ener'' deye cavab vermişdir. (Şerhül eqidetü-Tahaviyye)
b. Hammad el-Huzai (r.a) de bele demişdir: ‘'Allahın öz nefsini vesflendirdiyi şeyleri inkar eden kafirdir. Ne Allahın özünü vesiflendirdiyi, ne de Resulunun vesiflendirdiyi heç bir şey teşbih deyildir''.
Selefin bir çoxu bele demişdir: ‘'İslam ayağı ancaq teslimiyyet körpüsü üzerinde sebat göstere biler''. (Şerhis-Sünne).
Budur zatı uluhiyyet haqqında ve sifetleri ile bağlı olaraq söz söylediyinde Selefin yolunu izleyen bir kimse bunun üçün Uca Allahın isim ve sifetleri xüsusiyyetinde Qurani Kerimin yöntemine bağlanmış olur. Bu yolu izleyen adam ister Selef vaxtında yaşamış olsun, ister sonrakı çağlarda yaşamış olsun.
İzledikleri yol xsusunda Selefin yoluna müxalifet eden her kes ise Qurana müxalifet etmış olar. İsterse o Selefin yaşadığı çağda ve eshab ile tabiin arasında olmuş olsun.
Meleklere iman her hansı bir şüphe ya da tereddüd etmeyerek var olduqlarına inanmaqdır. Uca Allah bele buyurmuşdur:
‘'O peyğemberler özlerine Rebbinden endirilene iman etdi, möminler de Onların her-biri Allaha, Onun Meleklerini, kitablarını, peyğemberlerini ve axiret gününü inkar ederse artığ o heç şübhesiz uzağ bir azğınlığa düşmüşdür''. (en-Nisa, 136).
Bu baxımdan Ehli Sünnet vel camaat icma olaraq meleklere inanırlar. Sehih delille bildirilen Allah ve Rasulunun (s.a.v) adla bildirdiylerine , vehyle vesifeli Cebrail, yağış ile vezifeli Mikail, Sura üfürmek ile vezifeli İsrafil, Ruhları almaqla vezifeli Ölüm meleyi, cehennem ateşinin qoruyucusu Hzin, Cennetin qoruyucusu Ridvan, qebir melekleri Münker ve Nekir kimi, adları zikr edilenlere gelince;
Ehli Sünnet vel Camaat bunların varlığına iman ederler, bunların menevi varlığlar olmayıb, hissedilen varlığlar olduqlarına, Allahın nurdan yaradıb, semada meskunlaşan bir yaradılmış növü olduqlarına inanırlar.
Meleklerin xilqetleri çox böyükdür. Onların qanadları vardır, bezilerinin iki, bezilerinin üç, bezilerinin dörd qanadı, bezilerinin de bundan çox qanadları var.
Melekler Allahın ordularındandır. Bunlar Uca Allahın izni le eşya kimi ve ya cismani şekile gire bilmek gücüne sahibdirler. Onların erkey ve dişiliyi, evlenme ve nesil artırması olmur.
Yşmezler, içmezler. Onların qidaları teşbehdir, ibadetdir. Bundan heç vaxt yorulmazlar ve buna ara vermezler, gözellik ve heya kimi vesiflere sahibdirler.
Melekler Uca Allaha itaet ve Ona üsyan etmemek fitreti üzere yaradılmış olmağ baxımından insanlardan ferqlenirler. Allah onları ibadet etmek emirlerini yerine yetirmek üçün yaradılmışdılar. Uca Allah onlar haqqında bele buyurur: ‘'Rehman özüne övlad götürdü dediler. O bundan uzağdır. Eksine onlar möhterem qullardır. Melekler Allahdan qabağ danışmazlar, yalnız onun emri ile iş görerler. Allah onların ne etdiklerini ve ne edeceklerini bilir. Onlar yalnız Allahın razı olduğu keslerden ötrü şefaet ede bilerler. Onun qorxusundan titrerler''. (el-Enbiya-26,28).
Melekler gece gündüz Allahı tesbih ederler. Semadakı Beyt Memuru tevaf ederler. Allahdan qorxarlar ve ona ibadet ederler.
Meleklerin bir neçe növü vardır: Bezileri erşi daşımaqla, bezileri vehy ile, bezileri dağlar ile vzifelidirler. Bezileri cenneti, bezileri cehennemin ateşinin qoruyuculuğunu yerine yetirerler.
Kimleri qulların emellerini yazmaqla, bezileri möminlerin ruhlarını, bezileri kafirlerin ruhlarını almaqla vezifelidirle, bezileri de qula qebrde sorğu-sualla vezifelidirler.
Onlardan möminlere meğfiret dileyen, onlara dua eden, möminleri seven kimseler olduğu kimi elm meclislerine, bir yere gelib Allahı yad eden topluluqlara yaxın olub onları qanadları ile örtenler de vardır. Bezileri insanla beraber olur ve ondan ayrılmazlar, bezileri emeli saleh adamlarını cenazelerinde iştirak ederler, bezileri möminlerin yanında döyüşler ve Allahın düşmanları ile Cihadlarında möminlere sebat vererler.
Saleh kimseleri qorumağla, onların sıxıntılarını aparmağla vezifeli olanlar olduğu kimi, kafirleri lenetlemek, üzerlerine ezab endirmek vezifeleri olanları da vardır.
Melekle heykel yaxud suret, yaxud it olan eve girmezler. Adem oğullarının narahat olduğu şeylerden onlar da narahat olarlar.
Melekler heddinden artıq çoxdurlar, onların sayını Uca Allahdan başqa heç kim bilmez. Uca Allah bele buyurmuşdur: ‘'Rebbinin ordularını Ondan başqa heç kim bilmez ve O (cehennem) insanlar üçün bir örnekdir''. (el-Mudessir-31).
Uca Allah onları görmemizin qarşısını almışdır. O baxımdan onları yaradıldığı şekilde göre bilmerik. Bu qeder var ki, bezi qullarına üzerlerindeki perdeni qaldırıb, onlara göstermişdir. Neceki Peyğember (s.a.v) Cebrail (e.s) iki defe Uca Allahın özünü yaratmış olduğu esl suretiyle görmüşdü. Uca Allah bele buyurur: ‘'Dostunuz bir deyildir. And olsun ki, o özünü ap-açığ üfüqde görmüşdür''. (et-Tekvir, 22,23).
Ehli Sünnet vel Camaat Uca Allah içinde nur, insanlar doğru yola yönelden bir sıra kitabları bezi Peyğemberlerine gönderdiyine inanırlar. Neceki, Uca Allah bele buyurur:
“O Peyğember özüne Rebbi terefinden endirilene iman getirdi, möminler de Onların her biri Allaha, Onun meleklerine, kitablarına, peyğemberlerine inandı”. (el-Beqere, 285).
Uca Allahın kitablarını insanları hidayet etmek üçün endirdiyine inanırlar. Uca Allah bele buyurur:
“Elif Lam Ra. Bu insanları Rebbinin izni ile zülmetlerden nura, yegane qalib, hem de layiq olanın yoluna çıxartmaq üçün endirdiyimiz bir kitabdır” (İbrahim-1).
Bu kitablar ise Quran, Tövrat, İncil, Zebur, İbrahim ve Musaya verilen sehifelerdir. Bunların en böyükleri ise Tövrat, İncil ve Qurandır. Üçünün en böyüyü olanı nesxedici ve en feziletlisi Qurani Kerimdir.
Qurandan başqa diger kitabları Uca Allah endirdiyinde onları qorumağı ved etmemişdi. Onların qorunmasını insanlardan istemişdi. Feqet onlar bu kitabı qoruya bilmediler, bunlara lazımınca riayet etmediler. O baxımdan bu kitanlarda bir çox deyişiklikler ve deyişdirmeler olmuşdur.
Qurani-Kerim alemlerin Rebbinin kelamı, Onunh açıq kitabıdır. Onun ipidir. Allah onu, Resulu Mehemmed (s.a.v)-e millete bir yolgösteren olsun, insanları qaranlıqlardan aydınlığa çıxartsın, doğru yola ve siratı müsteqime çatdırsın deye endirmişdir.
Uca Allah bu kitabı evvelkilerin de, sonrakıların da xeberlerini, göylerin ve yerin yaradılışını açıqladığı kimi halal ve haramı etraflı bir şekilde beyan etmişdi, edeb, exlaq esaslarını, ibadete dair hökümleri, peyğemberlerin ve saleh adamların yaşayışlarını, möminler ve kafirlerin qarşılıqları açıqlamış, kafilerin yurdu olan cehennemin neceliklerini bildirmişdi. O bu kitabı qelblerde olan xesteliklere bir şefa her şeyin bir açıqlama, möminler üçün de bir hidayet ve bir rehmet etmişdir. Uca Allah bele buyurur:
“Bu kitabı da sene, her şey üçün bir açıqlama, bir hidayet ve rehmet qaynağı ve müselmanlar üçün de bir müjde olaraq endirdik” (en-Nehl-89).
Bu ümmetin bu kitablara boyun eymesi, Peyğember (s.a.v)-den Sehih olaraq gelmiş olan Sünnet ile birlikde onun hökmğnü qebul etmeleri lazımdır. Çünki Uca Allah Resulunu hem bütün insanlara, hem de bütün cinlere özlerine endirilenleri açıqlasın deye göndermişdir. Uca Allah bele buyurmuşdur:
“İnsanlara özlerine ne endirdiyini açıqlayasan ve nlar da yaxşı düşünsünler deye sene de bu zikri endirdik” (en-Nehl, 44)
O baxımdan Ehli Sünnet vel Camaat Qurani-Kerimin herf ve menalarıyla Allahın kelamı olduğuna, Ondan gelib Ona qayıdacağına, Allah terefinden endirilmiş olub, mexluq olmadığına, doğru anlamıyla Allahın kelamı olduğuna, onu Cebraile, Cebrail de bunu Mehemmede (s.a.v)-e endirdiyine inanırlar.
Bu kitabın hikmeti sonsuz, her şeyden xeberdar olan Uca Allah açıq ereb dilinde endirmiş, bizlere heç bir şübhe ve tereddüdsüz neqledilmişdir.
Uca Allah bele buyurmuşdu:
“Elbetteki bu alemlerin Rebbinin endirdiyidir. Onu Rehul-Emin endirdi.
Qurani Kerim qelblerde ezberlenir, dillerle oxunur ve sehifelere de yazılar. Şeni de Uca Allah da bele buyurmışdu:
“Eksine o, elm verilmiş olanların sinelerine (hifz edilmiş) açıq ayelerdir (el- Enkebut-49).
“Sübhesiz o, olduqca şerefli bir Qurandır. Qorunan bir kitabdır, ona ancaq tam anlamı ile pak kimseler toxuna biler. O alemlerin Rebbi terefinden endirilmedir” (el-Vaqie, 77-80).
Qurani-Kerim İslam Peyğemberi Mehemmed (s.a.v)-in en böyük ve ebedi möcüzesidir. Semavi kitabların sonuncusudur. Bu kitab ne nesx ediler, ne deyişdiriler. Uca Allah her növ tehrif, artırma ya da eksiltmeye qarşı onu dünyadan qaldıracağı güne qeder (bu da qiyamet gününden evvel olacaqdır) qoruyacaqdır. Bu haqda Allah buyurur:
“Şübhesiz zikri biz endirdik ve onu qoruyacaq olan da bizik” (el-Hicr-9)
Ehli Sünnet vel Camaat Qurandan bir herf inkar eden yaxud ona herf elave eden ya eksilden kimsenin kafir olduğunu qebul ederler. Buna göre bizler Quranın ayelerinden her bir ayetin Allah terefinden endirilmiş olduğuna inanırıq.
Qurani-Kerim, Resulullah (s.a.v)-e bir defeye endirilmişdir. Hedislere göre ve bezi suallara cavab olmaq ya da veziyyete uyğun olaraq 23 illik bir zaman erzinde qisim-qisim endirilmişdir.
Qurani-Kerim 86 sı Mekkede, 27 Medinede endirilmiş, birlikde 114 sure eder. Mekkede endirilmiş sureler Mekke sureleri, Medinede endirilmiş surelere Medine sureleri adı verilmişdir. Qurani-Kerimde Muqatta (herfler) deye bilinen herflerle başlayan 29 sure vardır.
Qurani Kerim Peyğember (s.a.v)-in zamanında, onun gözü qabağında yazılmışdı. Çünki sehabelerin en seçkinlerinden vehy katibliyi edenler var idi. Bunlar Quranın nazil olan her hissesini Peyğember (s.a.v) –in emri ile yazardılar. Daha sonra Ebu Bekr (r.a) zamanında biryere toplandı, Osman (r.a) zamanında ise tek bir imla şekli üzere yazıldı. Allah onların hamısından razı olsun.
Ehli Sünnet vel Camaat Quranı öyretmey, ezberlemeye, oxumağa, tefsir etmeye ve lazımınca etmeye çox riayet ederler. Uca Allah bele buyurmuşdur: “Bu, ayelerini düşünsünler, tam ağıl sahibleri ibret alsınlar deye sene endirdiyimiz xeyir ve bereketi bol bir kitabdır” (Sad-29).
Qurani-Kerimi oxuyaraq Uca Allaha ibadet ederler. Çünki Qurani-Kerim her bir herfinin oxunması evezinde Peyğember (s.a.v)-in buyurduğu kimi bir savab vardır:
“Her kim Allahın kitabından bir herf oxuyacaq olarsa, o kimseye onun evezinde bir savab vardır. Savab ise on misil ile evez görür. Men size “elif, lam, mim” bir herfdir demirem. Elif bir herfdir, lam bir herfdir, mim de bir herfdir” (el-Elbani, Sehihu-Sunneni- Tirmizi)
Ehli Sünnet vel Camaat insani görüşlere söykenerek Qurani-Kerimin tefsir edilmesini caiz görmez. Çünki bele bir tutum Allah haqqında bilmiyerek söz smylemek növündendir. Bunun yerine özlerine kitab ve sünnetle sabit olmuş nesslerle lazımınca tefsir ederler. Bundan sonra sehabelerin görüşleri ile günümüze qeder onlara gözel bir şekilde uyanların görüşlerine baş vurarlar. Verilmiş hökmlerden qırağa çıxmazlar ve çerçivede qalarlar. Çünki Uca Allah Özü haqqında bilmeyerek söz söylemesini haram etmişdi: “... Ve o (şeytan) Allaha qarşı bilmediyiniz şyleri söylemenizi emr eder” (el-Beqere-169).
Ehli sünnet vel camaat Uca Allahın qullarına müjdeleyirler ve xeberdarlar olmaqla yanaşı, insanları hidayete çatdırmaq ve qaranlıqlardan çıxardıb, nura çatdırmaq üçün haqq dine devet eden resullar, peyğemberler gönderdiyine inanırlarlar.
Onların çağrıları ropluluqları şirk ve bütperestlik de qurtarmaq ve çekindirmek idi. Onlar risaletlerini tebliğ etdiler, üzerlerindeki emaneti eksiksiz yrine yetirdiler, ümmetlerine semimiyyetle öyüd-nesihet verdiler. Allah yolunda lazımınca cihad etdiler. Doğru olmaqlarına keskin delil teşkil eden, açıqca göz qamaşdıran möcüzelerle geldiler. Onlardan birini bele inkar eden, Uca Allahı ve bütün Peyğemberleri inkar etmiş olur. Uca Allah bele buyurmuşdu:
Şübhe yox ki, Allahı ve peyğemberlerini inkar ederek kafir olanlar bir de Allahla peyğemberlerinin arasını ayırmağa isteyenlere ve: Bezilerine inanırıq, bezilerini inkar edirik deyenler, belece bunun arasında bir yol tapmaq isteyenler. Bütün bunlar kafirdiler Biz kafilerden ötrü rüsvayedici ezab hazırlamışıq. Lakin Allah ve peyğemberine iman getiren ve onların heç birini digerinden ayırmayan şexslere Allah öz mükafatını vrecekdir. Şüphesiz Allah bağışlayan ve rehm edendir!'' (en-Nisa, 150-152)
Uca Allah o şerefli resullarını göndermekdeki hikmeti de bele açıqlamaqdadır:
‘'Müjdeleyeci ve qorxuducu peyğemberler olaraq (gönderdik) ki, insanların peyğemberlerden sonra Allaha qarşı bir behaneleri olmasın. Allah ezizdir, Hakimdir''. (en-Nisa-165)
Uca Allah, bir çox nebi ve resul göndermişdir. Bezilerinin adlarını kitabında yaxud Peyğember (s.a.v) vasitesile bize bildirmşdi. Bezilerinkini bildirmemişdir.
‘'An olsun ki, biz her ümmet arasına: Allaha ibadet edin ve tağutdan (şeytandan) sığının deyen peyğemberler göndermişik''. (en-Nehl 36).
Qurani-Kerimde adları zikredilen 25 resul ve peyğember vardır. Bunların adları beledir: Adem, İdris, Nuh, Hud, Saleh, İbrahim, Lut, İsmail, İshak, Yaqub, Yusif, Eyyub, Şuayb, Zekeriyye, Yehya, İsa ve Mehemmed. Hamısına Allahın salat ve salamı olsun!
Uca Allah bele buyurmuşdur: ‘'And olsunki, Biz, senden evvel de peyğemberler gönderdik. Onlardan bezilerinin haqqında sene danışdıq, bezilerinin de haqqında sene danışmadıq...'' (el-Mumin-78).
Uca Allah bezi peyğember ve resulları digerlerinden üstün tutmuşdur. Ümmet icma ile resulların nebilerden üstün olduğunu, bundan sonra da resulların öz aralarında fezilet ferqinin olduğunu, resul ve peyğemberlerinin en feziletlilerinin ulu-l-azım deyilen Mehemmed, Nuh, İbrahim, Musa ve İsa (Allahın salatı ve salamı hamısının üzerine olsun) olduğunu qebul etmişler.
Ulul azım deyilenlerin ise en feziletlisi İslam peyğemberi, peyğemberlerin sonuncusu, alemlerin Rebbinin son elçisi Abdullah oğlu Mühemmed (s.a.v)-dir. Şeni Uca Allah da bele buyurmuşdur:
‘'Feqet o Allahı Resulu ve peyğemberlerin sonuncusudur'' (el-Ehzab-40).
Ehli Sünnet ve Camaat Uca Allahın adını zikr etdiyi peyğemberlerine de, adlarını zikretmediklerine de, birincileri olan Adem (e.s) –dan etibaren, sonuncuları, en feziletlileri olan Peyğemberimiz Mehemmed (s.a.v)-e qeder hamısına inanırlar.
Bütün resullara iman mücmel imandır. Peyğemnberimiz Mühemmed (s.a.v) –e ise ayrrıca inanılır. Bu möminlerin onun getirmiş olduğu hökmlerde etraflı bi şekilde ona uynalarını vacib eden bir imandır.
Ehli Sünnet vel Cemaat axiret gününe etiqad edir ve inanırlar. Bunun menası da qiyamet günü Uca Allah kitabında, Resulunun sünnetinde ölümden sonra cennetlikler cennete, cehennemlikler de cehenneme gireceyi zamana qeder meydana gelecek şeylere dair vermiş olduğu xeberlerin hamısına ve qiyamet gününe tam ve eksiksiz ınanmaqdır.
Uca Allah Qurani Kerimde axiret gününü vurğulu bir şekilde zikr etmişdir. Her yerde onu dile getirmeye diqqet yetirmiş, baş vereceyini keskin ifadelerle vurğulamış, onu çox-çox xatırlamış, axiret gününe imanı Allaha iman etmeyi bir-birine bağlı olmaq zikr etmişdir. Uca Allah bele buyurmuşdur:
“Onlar sene endirilene de senden evvel endirilene de iman ederler. Onlar axirete de heç bir şek-süphe etmeden inanırlar” (El-Beqere, 4).
Ehli Sünnet ve Camaat qiyametin qopma zamanını Allah terefinden bilinen, Allahdan başqa heç kimin onu bilmediyine inanırlar. Uca Allah bele buyurmuşdur: “Saatın (qiyametin ne zaman qopacağını) elmi Allah dergahındadır” (Loğman, 34).
Uca Allah qiyametin qopacağı vaxtı qullarından gizletmekle beraber yaxınlaşmağına delalet eden bir sıra nişane, elamet ve şertler qoymuşdur.
Ehli Sünnet vel Cemaat ayrıca qiyametin qopacağının nişaneleri olan “kiçik” ve “böyük” elametlerin hamısına inanırlar.
Qiyametin kiçik elametleri:
Bunlar qiyametden çox-çox evvel ortaya çıxan elametlerdir. Bunlar verdiş etdiyimiz növlerdendir. Bezileri de Böyük elametlerle birge ortaya çıxa bilerler. Qiyametin kiçik elametleri olduqca çoxdur. Bunlardan sehih olaraq bize çatanları xatırlayaq:
Peyğemberimiz Mehemmed (s.a.v)-in gönderilmesi, onunla nübuvete ve risalete son qoyulması, vefat etmesi, Buyutul-... feth edilmesi, fitnelerin ortya çıxması, yehudi ve xristianlar kimi keçmiş ümmetlerin yoluyla gedilmesi, deccalların ve peyğemberlik iddiasında olanların ortaya çıxması.
Resulullah (s.a.v) haqqında hedise uydurulması, sünnetin reddedilmesi, yalanın artması, xeberler neql edilerken işin uydurlması, elmin ortadan qaldırılması kiçik adamalarda elm axtarılması, cahillik ve fesadın ortaya çıxması, sehabelerin getmesi, başqa ümmetlerin Mehemmed (s.a.v)-in eleyhine bir-birlerini çağırmaları, sonra da İslamın ve müselmanların qerib olmaları.
Öldürmenin (cinayetin) çoxalması, bela ve heyatdan bezilmesi neticesinde ölümün istenilmesi, belaların şiddetliyi neticesinde bir adamın ölmüş birinin yerinde olmasını istemesi, ani ölümlerin, zelzele ve xesteliklerin ve ölümlerin çoxalması, kişilerin sayca azalıb qadınların sayının artması, çılpaq geyinib çıxmaları, açıq-aşkar yollarda zinanın yaranması, insanları döyen polis ve buna benzer qüvvelerin zalimlere kömek olmaları.
Çalğıçılığın, içkinin, zinanın, faizin, ipek paltarlar geyinmeyin ortaya çıxması, bunların halal qebul edilmesi, insanların suretlerinin deyişmesinin ve iftiraların çıxması.
Emanetlere xeyanet, bacarmayan keslerin iş başına getirilmesi, lazımsız sayılan kimselerin liderlik etmeleri, alçaq kimselerin, xeyirli kimseleri üstelemeleri, yüksek bina tikmekle yarışılması, mescidlerin ber-bezekli olmasıyla insanların öyünmeyi, bütlere ibadet ve ümmet arasında şirk ortaya çıxana qeder zamanın deyişikliye uğraması.
Yalnızca tanınmış kimselere salam verilmesi, ticaretin çoxalması, bazarların bir-birine çox yaxın olması, insanların ellerinde bol-bol nemetler olmasına baxmayaraq şükredilmemesi, yalan şahidliyin çoxalması, haq şahidliyin azalması ve ya gizledilmesi, heyasızlığın ortaya çıxması, düşmanlıqların, nifretleşmelerin, bir-birine qarşı kin saxlanılmasının, qohumluq elaqelerinin kesilmesinin ve pis qonşuluq elaqesinin baş qaldırması.
Zamanın yaxınlaşması, zamanın bereketinin azalması, qapqaranlıq gece parçaları kimi fitnelerin ortaya çıxması, insanların bir-birine yadlaşması, İslamın qoyduğu sünnetlere riayyet edilmemesi, qocaların genclere benzemeye çalışmaları.
Yırtıcı heyvanların, cansız varlıqların insanlarla danışması, Feratın suyunun çekilmesi, qızıldan bir dağın çıxması, möminin gördüyü yuxunun düzgün çıxması.
Resulullah (s.a.v)-in Medinesi ise pisliklerin bayıra atan bir şeherdir. Orada yalnız teqva sahibi saleh adamların qalması, Ereb yarmadasının tekraren yam-yaşıl bağçalara ve çaylıqlara dönmesi, insanların özüne itaet edecekleri Kahtan qebilesinden bir adamın ortaya çıxması.
Rumların çoxalması ve müselmanlarla savaşmaları, müselmanlara daş ve ağac: “Ey müselman! Budur bir yehudi, gel onu öldür” deyecek şekilde yehudilerle savaşmaları. (Buxari revayet etmişdir).
Konstantinopol (İstanbul) nece fethedildise, Roma da fethedilmedikce qiyamet qopmaz.
Ve daha başqa sehih hedislerde sabit olmuş bir-çox elametler vardır.
Qiyametin böyük elametleri:
Bunlar qiyametin yaxınlaşdığının delilleridir. Bu elametler ortaya çıxdığı zaman qiyametin yaxınlaşdığını demek olar. Ehli Sünnet, Peyğember (s.a.v)-den geldiyi kimi bu elametlere inanırlar. Bu elametlerden bezileri bunlardır:
Mehdinin ortaya çıxması, Mehdinin adı Mehemmed b. Abdullah olub, Peyğember (s.a.v)-in ehli-beytindendir. O şerq terefden ortaya çıxacaq, 7-il hökmdarlıq edecek. Evvelce zülm ve haqsızlıqla dolan yerüzünü edaletle dolduracaq. Ümmet onun zamanında heç bir şekilde görmediklerine qovuşacaqlar. Yer bitkilerini, mehsullarını çıxartacaq, sema yağış yağdıracaq, mal saysız-esabsız olaraq verilecek.
Mesihi Deccalın ortaya çıxması Meryem oğlu İsa Mesih (e)-ın Şamın şerq terefinde el-Minaretul-Beyda-nın yaxınlığında enmesi, İsa Mesih, Mehemmed (s.a.v)-in şeriet ile hökümünden ve onunla emel eden biri olaraq enecekdir, Deccal öldürelecek ve yer üzünde İslam ile höküm edeecekdir. O haqq üçün savaşan ve Deccal ile savaşmaq üçün enecek. Namaz qılınacağı vaxt eneceyi zaman da Mehdinin arxasında namaz qılacaqdır.
Yecuc ve Mecucun çaxması, biri qerbde, biri şerqde, bir Ereb yarmadasında üç yerin dibine keçmesi, dumanın çıxması, güneşin batdığı yerden çıxması, Debbetul-ardın çıxıb insanlarla danışması ve insanları qabağına qatıb gedecek bir ateşin ortaya çıxması.
Ehli Sünnet vel-Camaat Allah ve Rasulunun (s.a.v) xeber verdiyi ölümden sonra ortaya çıxan bütün qeybi hedislere de inanırlar. Ölüm meleklerinin hazır olması, möminin Rebbine qovuşması sebebi ile sevinmesi, ölüm esnasında şeytanın olması, ölüm esnasında kafirin imanının qebul olunmaması, Berzax alemi, qebr nemeti, ezabı ve sorğu-sualı, şehidlerin Rebbleri dergahında diri olub ruzlandırdıqları, bextiyar kimselerin ruhlarının nemet görüb, bedbaxt kimselerin ruhlarının ise ezab gödüklerine inanılması kimi.
Ehli sünnet vel camaat ayrıca Uca Allahın, heyatı ve heyat sahiblerini yox edeceyi böyük qiyametin olacağı güne de iman edirler. Daha sonra Uca Allah qulları yeniden diriltecek, onları qebrlerinden qaldıracaq, sonra da onları hesaba çekmek üçün qarşısına toplayacaqdır.
Sura üfürmesine de şman edirler. Sura iki defe üfürülecekdir:
Birincisi: Alemin deyişikliye uğrayacağı ve pozulacağı, qorxu ve dehşet üfürülüşüdür. Varlıqların yox olması ve her şeyin helak olması bununla olacaqdır.
İkincisi: ise öldükden sonra dirilib qebrden qalxıb alemlerin Rebbinin hüzurunda toplanması üçün üfürülmesidir.
Öldükden sonra dirilmeye, qebrlerden qalxmağa, Uca Allahın qebrlerdekileri diriltdiyine de inanırlar. İnsanlar alemlerin Rebbi hüzurunda çılpaq, geyimsiz olaraq qalxacaqlar. Güneş onlara olduqca yaxınlaşar, bezileri ağızlarına qeder ter içinde batacaqlar. İlk diriltilen adam. Peyğemberimiz (s.a.v)-dir.
O dehşetli günde insanlar yayılmış çeyirtgelermiş kimi tek bir anda qebrlerinden çıxacaqlar, devetçiye doğru suretle qaçacaqlar. Böyük sessizlik her kesi bürüyecek. O sırada emel Sehifeleri yayılacaq, gizli ve aşkar her şey ortaya çıxacaq, üstü örtülü olan şeyler görünecek, qelblerde gizlenen şeyler açığa çıxacaqdır. Qiyamet günü Uca Allah orada heç bir tercümeçi olmadığı halda qulları ile danışacaq, her kes özünün ve atasının adı ile çağırılacaq.
Özünde qulların emel defterinin çekileceyi, iki gözlü Mizana, emel defterinin açılmasına, bezisinin defteri sağ terefinden, kimisinin sol terefinden ya da belinin arxasından alacağına inanırlar.
Sirat ise cehennem üzerinde qurulacaqdır. Yaxşılar onun üzerinden kecek, günahkarların ise ayağı sürüşecek.
Cennet ile Cehennem yaradılmışdır, bu an da mövcuddur, ebediyyen yox olmazlar. Cennet teqva sahibleri ve möminlerin yurdudu, cehennem ise müşrik, yehudi, xristian, münafiq, inkar eden, bütperest ve kafirler ile günahkarların yurdudur. Günahkarların ateşinin sonu olacaqdır, kafirlerin ateşi daima olacaqdır, sonu gelmeyecekdir. Cennet ebediyyen yox olmayacaqdır. Allah her ikisini mexluqatdan evvel yaratmışdı.
Mehemmed (s.a.v)-in qiyamet günü ilk sorğuya çekilecek ümmet olduğuna, cennete girecek ilk ümmet olduğuna, cennetdekilerin ekseriyyetini onların teşkil edeceyine, onlardan yetmiş min adamın hesabsız olaraq cennete gireceklerine de inanırlar.
Bezilerinin ebediyyen cehennemde qalmayacaqlarına inaırlar. Bunlar ise Allaha şerik qoşmaqdan başqa bir neçe günahları üzünden cehenneme girmiş olanlardır. Çünki cehennemden çıxmamaq, cehennemde ebedi qalmaq müşriklere aiddir.
Peyğember (s.a.v)-in Hovuzunun qiyamet gününün Eresatında olacağına inanırlar. Bu Hovuzun suyu sütden daha beyaz, baldan daha şirindir. İyi müşkden gözeldir, hovuzun qırağında olan qabların sayı semadakı ulduzlar qederdir. Eni bir aylıq, uzunluğu da bir aylıq mesafedir. Ondan bir defe içen, bir daha ebediyyen susamaz. Ancaq din haqqında bidetler ortaya çıxardanlar bundan mehrum edilecekler.
Peyğember (s.a.v) bele buyurmuşdur: “Menim Hovuzum bir aylıq mesafe qederdir. Suyu sütden beyazdır, iyi müşkten xoşdur. Üzerindeki qablar semanın ulduzları kimidir, ondan bir defe içen bir daha ebediyyen susamaz” (Buxari).
Yene bele buyurmaqdadır: “Sizden evvel hovuza gedecek men olacağam. Menim yanıma gelenler oradan içer, ondan bir defe içen de ebediyyen susamayacaq. Menim yanıma menim özlerini tanıdığım, özlerinin de meni tanıdıqları bir neçe kimseler de gelecek, sonra menimle onlar arasına engel qoyulacaq”.
Bir revayetde de bele demişdir: “Men Onları mendendir deyeceyem, mene: Sen, senden sonra neler uydurub, ortaya çıxardıqlarını bilmirsen deyilecek, bu sefer men de: Menden sonra deyişiklik ortaya çıxaranlar menden uzaq olsunlar, menden uzaq olsunlar deyeceyem” (Buxari).
Peyğemberimizin (s.a.v) şefaetine ve Meqami Mahmudun ona aid olduğuna iman ederler. O bezi kimseler arasında höküm verilmek üzere şefaet edecekdir, hem de cennet ehlinin cennete girmeleri üçün şefaetçi olacaq. Rasulullah (s.a.v) cennete girecek ilk adam olacaq Emisi Ebu Talibe de ezabının yüngülleşmesi üçün şefaetçi olacaq.
Bu üç növ şefaet Peyğembere (s.a.v) mexsusdur. Ondan başqa heç bir kimsenin bu növ bir sifeti yoxdur.
Yene O (s.a.v) yaxşılıqları ile pislikleri bir-biriyle eyni olan kimselere cennete girmeleri üçün şefaetçi olacağı kimi, cehenneme aparılmaları emr edilmiş başqa kimselerin de oraya girmeleri üçün şefaetçi olacaq.
Ümmetinden ezaba düçar olmuş kimselere ezablarının yüngülleşdirilmesi, günahkarların cehennemden çıxardılması üçün şefaetçi olacaq ve onun şefaeti ile cennete girecekler.
Bu şefaetlerde ise melekler, peyğemberler, şehidler, sıddıqlar, salehler ve möminler de onunla ortağdırlar (Yeni onların da bu növde şefaetleri olacaqdır). Sonra Uca Allah cehennemden her-hansı bir şefaetle deyil de öz lütfü ve rehmeti ile bezi kimseleri de çıxartacaq. Kafiler üçün ise şefaet yoxdur. Çünki Uca Allah bele buyurmuşdur: “Artıq şefaet edenlerin şefaeti onlara fayda vermez” (el-Muddessir, 48).
Bu şefaet üçün iki şert vardır: Birincisi Allahın bu şefaete izin vermesidir. Çünki Uca Allah bele buyurmuşdur: “Onun izni olmadan kim şefaet ede biler” (el-Beqere, 255)
İkincisi ise Uca Allahın hem şefaet edenden, hem de şefaet edilecekden razı olmasıdır. Çünki Uca Allah bele buyurmuşdur: “Onun razı olduğu kimselerden başqasına şefaet etmezler” (el-Enbiya, 28).
Peyğemberin (s.a.v) bir başqa yerde dediyi kimi qiyametde möminin emeli de özüne şefaet edecekdir: “Oruc ve Quran qiyamet günü qula şefaet edecekdir” (el- Albani, “Sahihul-Cami-Sağır no: 3882).
Qiyamet gününde ölüm getirilecek ve Peyğember (s.a.v)-in buyurduğu kimi kesilecekdir:
“Cennet ehli cennete, cehennemlikler de cehenneme girdikden sonra ölüm getirilicek ve nehayet cennet ile cehennem arasına buraxılacaqdır, sonra da kesilecekdir. Daha sonra biri bele seslenecekdir: Ey cennetlikler! Artıq ölüm yoxdur ve ey cehennemlikler artıq ölüm yoxdur. Bundan sonra cennetliklerin sevinclerinin üzerine sevinc qatılar, cehennemliklerin kederlerinin üzerine keder qatılar” (Müslim).
Ehli Sünnet vel Camaat her xeyr ve şerrin Allahın qeza ve qederi ile meydana geldiyine, Allahın istediyi her şeyi etdiyine qeti olaraq inanırlar. Her şey onun iradesi iledir. Heçbir şey Onun istemesi ve tedbirinden kenara çıxmaz. O olmuş ve olacaq her-şeyi olmadan evvel ezelden beri bilir. Ezeli elminin gereyine ve hikmetine uyğun olaraq meydana gelecek bütün kainat üçün qederler ve miqdarlar teyin etmiş ve daha başqa diger hallarını bilmişdir. Meydana gelen her bir yeni şey Onun elmi, qüdrett ve iradesi ile meydana gelir. Qedere iman özellikle: Ebediyyen meydana gelecek olan her şeye dair Allahın ezeli bilgisi ile Qelemin bunları yazdığına inanmaqdadır. Uca Allah bele buyurur: “
(el-Ehzab, 38); “Çünki biz her şeyi bir teqdir ile yaratdıq” (el-Qemer, 49).
Ehli Sünnet deyirler ki: Qedere iman ancaq dörd xüsusiyyetle tamam olur. Bunlara da qederin esasları ve ya mertebeleri adı verilir. Bu xüsusiyyetler qeder meselesini anlamanın yoludur. Qedere iman ise, bütün esaslar doğrulmadıqca tamam olmaz. Çünki bunların bir qismi digerlerine bağlıdır. Bunların hamısına inanan kimsenin qedere imanı tamam olar. Bunlardan birini yaxud daha çoxunu eksiltenin ise qedere inamında pozğunluq meydana geler.
Birinci Mertebe: Elmi:
Uca Allahın olmuş ve olacaq, olmamış şeyler eger olacaqsa nece olacaqlarına, herterefli ve bütün incelikleriyle bildiyine iman getirmekdir. O qulların neler edeceyini, onları yaratmadan evvel bildiyi kimi, onların ruzilerinin, ecellerinin, emellerinin, hereket ya da hereketsizliklerini inceliklerini de bilendir. Onların bezilerinin xöşbext, bezilerinin bedbext olduğunu da bilendir. O bütün bunları evvelden beri, sifeti olan qedim elmiyle bilir. Uca Allah: “Şübhesiz Allah her şeyi çox yaxşı bilendir” (et-Tövbe, 115) deye buyurmuşdur.
İkinci Mertebe: Yazmaq:
Bu da Uca Allahın mexluqatın qederi ile bağlı olaraq ezelden bildiyini Lövhi-Mehfuzda yazmış olduğuna inanmaqdır. Lövhi-Mehfuz ise heç-bir şeyi eksik buraxmadan tamamile yazıldığı kitabdır. Meydana gelmiş, gelecek ve qiyamete qeder olacaq her-şeyi Uca Allah dergahında Ümmül-kitabda yazılmışdır. Buna ez-Zikr, el-İman, el-Kitabul-mubin adları da verilir. Uca Allah bele buyurmuşdur: “Biz her-şeyi İmami-Mubinde qeyd etmişik” (Yasin, 12).
Peyğember (s.a.v) de bele buyurmuşdur: “Allahın iilk yaratdığı şey qelemdir. O, ne yazım? Deye soruşduqda, qederi yaz, olanı ve ebediyyete qeder olacaq olanı yaz deye buyurdu” (El-Albani Sehihu Sunnenit-Tirmizi).
Üçüncü Mertebe: İrade ve İsteme:
Yeni bu kainatda meydana gelen her-bir şey rehmet ve hikmet ile Allahın irade ve istemesi ile meydana gelir. O istediyini rehmetiyle hidayete qovuşdurar, istediyini hikmeti ile azdırar. Hikmet ve azadlığı eksiksiz olduğu üçün etdikleri haqqında ona sorğu-sual olmaz, ancaq yaradılmışlara soruşular. Meydana gelen her bir şey Allahın Löhfi Mehfuzda yazılı ve ezeli elmine uyğundur. Allahın istediyi heyata kecer, qüdreti de her şeyi ehate eder. Onun istediyi olar, istemediyi olmaz. Heç bir şey onun iradesinden kenar deyildir.
Neceki Uca Allah bele buyurmuşdur: “Alemlerin Rebbi istemedikce siz de istemezsiniz” (el-Tekvir, 29).
Peyğember (s.a.v) de bele buyurmuşdur: “Bütün Adem oğullarının qelbleri Rehmanın barmaqlarının ikisi arasındadır. İstediyi kimi idare etdiyi tek bir qelb kimidir” (Müslim).
Dördüncü Mertebe: Yaratmaq:
Uca Allahın her şeyin yaradıcısı olduğuna inanmaqdır. Ondan başqa bu yaradıcı, Ondan qeyri bir Rebb yoxdur. Ondan qeyri ne varsa yaradılmışdır. O, emel eden her kesi ve emelini, hereket eden her bir varlığa ve hereketini yaradandır. Uca Allah bele buyurur: “Her şeyi yaradıb ve onu inceden-inceye teqdir ve teyin etmişdir. (el-Furqan, 2).
Xeyir ve şer növünden iman ve küfr, itaet ve günah qabiliyyetinden meydana gelen her bir şeyi Allah istemiş, teqdir etmiş ve yaratmışdır. Uca Allah bele buyurmuşdur: “Allahın izni olmadan heç bir kimsenin iman getirmesi mümkün deyildir” (Yunus, 100); “De ki: Allahın bizim üçün yazdığından başqası esla bize zerer vermez” (et-Tövbe, 51).
Uca Allah tek başına yaradıb var edendir. O, istisnasız her şeyin yaradıcısıdır. Ondan başqa yaradıcı, Ondan qeyri Rebb yoxur. Uca Allah bele buyurmuşdur:
“Allah her şeyin yaradıcısıdır. O her şeye vekildir” (ez-Zumer, 629).
Uca Allah itaeti seven ve günahdan xoşlanmaz. İstediyi kimseni lütfü ile hidayete qovuşdurar, istediyi kimseni edaleti ile azdırar. Neceki bele buyurmuşdurur: “Eger kafir olsaz, şübhesiz Allah size möhtac deyildir. Bununla birlikde O qullarının kafir olmaqlarına razı olmaz. Eger şükr edseniz,faydanız üçün ondan razı olar. Günah daşıyan heçbir kimse başqasının günah yükü ile yüklenmez” (ez-Zumer, 7).
Allahın azdırdığı kimsenin ireli sürecek her hansı bir delili ya da narazılığı ola bilmez. Çünki Uca Allah ireli sürülecek bir behane qalmasın deye peyğemberle göndermiş ve qulun istediyi emeli beyan ederek, bunu qulun qazancı olaraq teqdir etmiş ve ancaq gücünün çatdığı şeyleri ona buyurmuşdur. Uca Allah bele buyurmuşdur: “Bu gün de her kese qazandığının evezi veriler. Bu gün zülm etmek yoxdur” (el-Mumin, 17); “Heqiqeten Biz, ona yolu gösterdik, ister şükreden olsun, isterse de nankor” (el- İnsan, 30); “Müjdeleyeci ve qorxuducu peyğemberler olaraq (gönderdik) ki insanların peyğemberlerden sonra Allaha qarşı bir behaneleri olmasın” (en-Nisa, 165); “Allah heç bir kimseye gücü çatmayan şeyler yüklemez” (el-Beqere, 286).
Feqet Uca Allahın rehmetinin kamalı üzünden şer Ona nisbet edilmez. Çünki O xeyr emr etmiş olduğu halda şerri yasaq etmişdir. Şerr ancaq onun teqdiri ve hikmeti ile meydana gelir. Uca Allah bele buyurmuşdur:
“Sene gelen bir yaxşılıq Allahtandır. Sene gelen bir pislik özündendir” (en-Nisa, 79).
Uca Allah zülmetmekden uzaqdır, O edalet sifetine sahibdir. Kimseye zerre ağırlığı qeder zületmez. Onun bütün işleri edalet ve rehmetdir. Uca Allah bele buyurmuşdur: “Men qullara esla zülmeden deyilem” (Qaf, 29); “Rebbin heç kime zülm etmez” (el-Kehf, 49); “Elbette Allah zerre ağırlığı qeder olsa bele zülmetmez” (en-Nisa, 40).
Ayrıca Uca Allaha etdiklerine ve istediklerine göre sual yoxdur. Çünki O bele buyurmuşdur: “O etdiklerine göre soruşulmaz. Halbuki onlar soruşular” (el-Enbiya, 23).
O halda insanın emellerini yaradan Uca Allahdır. Ona bir irade, bu qüdret, bir seçim ve bir de isteme gücü vermişdir. Uca Allah bunu mecazi menasıyla deyil doğru menasıyla emelleri eden qulun özü olsun deye insana bunları bağışlamışdır. Sonra da ona xeyir ile şerri bir-birinden ayıra bilecek ağıl vermişdir, ancaq irade ve öz semi ile etdiyi emellere göre hesaba çekilecek. İman mecbur deyil, onun öz iradesi ve seçimi vardır. Bunlar vasitesile öz emellerini ve insanlarını seçer. Bu qeder var ki istemek etibarıyla Allahın istemesine tabedir. Allahın istediyi her şey olar, istemediyi heç bir şey olmaz. Onların emellerini yaradan Uca Allahdır. O emelleri eden de qullardır. O halda bu edilmeleri Allahdan, emel edilmesi ise qullardandır. Uca Allah bele buyurmuşdur: “O ancaq alemlere bir ibretdir, aranızda doğru yola getmek isteyenlere. Alemlerin Rebbi istemedikce siz de istemezsiz” (el-Tekvir 28, 29)
Uca Allah qederi delil göstererek: Allah istesydi biz de, atalarımız da şerik qoşmazdıq. Heç bir şeyi de haram qılmazdıq” deye müşriklerin sözünü qebul etmeyerek, ardıycan bu buyurduqlarıyla onların yalanlarını redetmektedir: “De ki: Yanınızda bize çıxardıb göstere bileceyini, her hansı bir bilgi varmı? Siz ancaq zenne qapılırsınız ve siz yalnızca yalan uydurursunuz” (el-Enam, 148).
Ehli sünnet vel camaat qederin Allahın yaratdıqlarındakı bir sirr olduğuna inanırlar. Ondan ne bir meleyin ne de bir peyğemberin xeberi vardır. Bu barede çox derine getmek ve çox düşünmek azğınlıqdır. Çünki Uca Allah qeder mövzusunu yaratdıqlarından gizli saxlamış ve onu öyrenmeye çalışmağı yasaqlamışdır. Uca Allah: “O etdiklerine göre cavab vermez. Halbuki onlar cavab verer” (el-Enbiya, 23) deye buyurmuşdur.
Ehli sünnet vel camaat özlerine müxalifet eden azğın firqelere Uca Allahın bu buyurduğu ile xitab eder ve delil göstererler: “De ki: Hamısı Allahdandır. Bele iken bunlara ne olur ki, heç bir sözü derk etmeye yanaşmırlar?” (en-Nisa, 78)
|
|
Məqalə
|
237
|
|
Yazılma tarixi
|
9-30-2007
|
|
Reytinq
|
|
|
İnformasiya texnologiyaları
İslam
Məlumatı e-mail ilə göndər
Çap et